Kỳ 118: Hàng quán cà phê nơi con người nhận thức bản thân và xã hội

Hàng quán cà phê vừa là không gian để con người thấu suốt chính mình, vừa là nơi phản chiếu môi trường xã hội đang vận động.

Không gian tự ý thức và kiến tạo bản thân của mỗi cá nhân

Thế kỷ 19, xã hội châu Âu bước vào khủng hoảng tâm thức. Sự suy yếu của quyền lực tôn giáo, sự trỗi dậy của lý tính, cùng những biến động xã hội, đã đặt con người vào trạng thái hoài nghi về chân lý, đạo đức và sự hiện hữu của mình. Con người buộc phải tự đối diện, tìm hiểu về bản thể, trách nhiệm và vị thế của chính con người trong xã hội. Ý thức cá nhân trở thành trung tâm của tư duy, và con người phải tự kiến tạo hệ giá trị của mình thông qua suy tư, lựa chọn và hành động.

Trong bối cảnh ấy, hàng quán cà phê với đặc tính mở, đón nhận mọi đối tượng và tự do tranh luận, trở thành địa điểm đáng tin cậy của người châu Âu, đặc biệt là giới tri thức, những cá nhân mang tinh thần tự do tư tưởng, khát vọng phản tỉnh và ý thức kiến tạo bản thân. Những nhân vật đại diện tiêu biểu cho trí tuệ thời đại như Picasso hay Ernest Hemingway đều dành hàng giờ tại quán cà phê, quan sát đời sống, đối thoại và từng bước hình thành lập trường tư duy cũng như phong cách sáng tạo độc đáo, đậm dấu ấn cá nhân.

Trong không gian hàng quán cà phê, hoạt động tư duy và sáng tạo không còn bị giới hạn trong phạm vi cá nhân. Tại đây, những cá nhân cùng chung chí hướng công khai chia sẻ các ý tưởng, quan điểm, cùng tranh luận để xây dựng những nền tảng học thuật mới. Những cuộc trò chuyện kéo dài bên tách cà phê trở thành phương thức để những tư tưởng vượt qua khuôn khổ học thuyết, được thực hành trong đời sống. Thông qua sự hiện diện, đối thoại và lắng nghe người khác, con người dần tỉnh thức về giá trị của chính mình, ý thức rõ hơn vai trò và vị thế của con người trong xã hội đang biến đổi.

Cũng trong không gian này, ý thức cá nhân không còn được hiểu một cách trừu tượng, mà được kiến tạo thông qua trải nghiệm sống và tương tác xã hội. Các hoạt động trình bày quan điểm, tranh luận và tiếp nhận phản biện giúp con người xác lập bản sắc tư duy và trách nhiệm trí tuệ của mình. Từ đó, nhu cầu tham dự và đóng góp vào đời sống chung dần hình thành, thúc đẩy cá nhân không ngừng tạo ra những thành tựu trong lĩnh vực tri thức và sáng tạo.

Thế kỷ 19, 20 được ghi nhận như những giai đoạn bùng nổ mạnh mẽ các thành tựu trong khoa học, triết học, văn chương và nghệ thuật, từ sự hình thành các hệ tư tưởng, những trường phái tiên phong, đến các phát minh khoa học làm thay đổi nhận thức của con người về thế giới và chính mình. Những thành tựu đó không chỉ là kết quả của nỗ lực cá nhân, mà được hình thành trong cộng đồng trí tuệ, nơi tư duy được chia sẻ, tranh biện và liên tục được kiểm nghiệm thông qua đối thoại.

Trong bối cảnh đó, vai trò của hàng quán cà phê không đơn thuần là không gian cho hoạt động sáng tạo, mà trở thành môi trường xã hội, nơi cá nhân vừa tự kiến tạo bản thân, vừa nhận diện các cấu trúc, giá trị của đời sống xã hội đang vận hành.

Và phản chiếu xã hội

Trong thuyết “trình diễn bản sắc” của nhà xã hội học Erving Goffman, được trình bày trong tác phẩm The Presentation of Self in Everyday Life, đời sống xã hội vận hành như một sân khấu, nơi con người liên tục thể hiện bản thân trước sự hiện diện của người khác. Trong quá trình tương tác, cá nhân quan sát phản ứng của cộng đồng, điều chỉnh hành vi, lời nói và phong thái của mình cho phù hợp với bối cảnh, từ đó hình thành và duy trì một bản sắc được cộng đồng thừa nhận. Điều này cho thấy bản sắc cá nhân luôn được kiến tạo thông qua tương tác xã hội hằng ngày.

Theo cách tiếp cận này, với những thực hành tư duy và đối thoại liên tục của các cá nhân, không gian hàng quán cà phê dần vượt ra khỏi phạm vi trải nghiệm cá nhân để hình thành một bối cảnh xã hội đặc thù, nơi các quan hệ, hành vi, giá trị chung được tổ chức và duy trì theo những quy luật riêng. Đồng thời, tạo ra những giá trị xã hội cụ thể, giúp cá nhân xác lập vị thế, vai trò và ý nghĩa hiện hữu trong các mối quan hệ.

Từ khi hàng quán cà phê lần đầu xuất hiện tại châu Âu, tại Anh đã được xuất bản tờ rơi “A Brief Description of the Excellent Vertues of that Sober and Wholesome Drink, Called Coffee” nhằm ca ngợi cà phê như một thức uống tỉnh táo trong bối cảnh văn hóa bia rượu phổ biến. Trong đó có bài thơ “The Rules and Orders of the Coffee House” nêu rõ những quy định cụ thể về cách hành xử trong quán cà phê, như: “giới quý tộc, thương nhân, tất cả đều được chào đón đến đây”, “hãy tránh hoàn toàn tranh cãi lớn tiếng”, “không được phép động vào những vật thiêng liêng”, “loại bỏ bài tây, xúc xắc và mọi trò chơi”…

Đến khi quán cà phê trở thành một phần của đời sống xã hội châu Âu, các nguyên tắc này tiếp tục được điều chỉnh linh hoạt theo từng bối cảnh văn hóa. Quá trình này góp phần củng cố hàng quán cà phê như một không gian xã hội đặc thù, nơi sinh hoạt trí tuệ mang tính cấu trúc, trật tự đối thoại và các chuẩn mực xã hội được hình thành thông qua thực hành thường nhật.

Tuy nhiên, vai trò của hàng quán cà phê không dừng lại ở việc phản chiếu các cấu trúc và tương tác xã hội, mà còn tham gia vào quá trình hình thành đời sống xã hội. Tại châu Âu, hàng quán cà phê là nơi hoạt động của các cộng đồng tri thức, đóng vai trò then chốt trong việc khởi sinh các phong trào và hệ tư tưởng, tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.

Đặc biệt, hàng quán cà phê còn tham gia vào việc tái cấu trúc các quan hệ xã hội dựa trên tri thức và lý tính, góp phần hình thành những quan niệm mới về bình đẳng trí tuệ và vai trò của cá nhân trong đời sống chung. Đồng thời, qua đó tham gia vào việc hình thành các cấu trúc tư duy và quan hệ xã hội, đặt nền móng cho những chuyển biến sâu sắc trong đời sống trí tuệ của châu Âu thời bấy giờ.

Những hàng quán cà phê tại Anh thế kỷ 17 là phòng thí nghiệm của những nhà khoa học vĩ đại Isaac Newton, William Whiston, Francis Hauksbee… Thế kỷ 18, Café Procope, De la Régence tại Pháp là nơi các triết gia như Voltaire, Napoléon Bonaparte, Benjamin Franklin, Karl Marx và Jean-Jacques Rousseau thảo luận và phổ biến những tư tưởng cốt lõi của thời Khai sáng. Trong khi đó, Café Jüngling, Zweites Kaffeehaus, Erstes Kaffeehaus… đã góp phần đưa Vienna lừng vang là thủ đô của âm nhạc cổ điển châu Âu. Đến thế kỷ 20, các hàng quán cà phê tại khu Montmartre là điểm hội tụ của những danh họa như Van Gogh, Picasso, đồng thời trở thành “trụ sở” sinh hoạt của các nhóm nhà văn, nhà thơ, góp phần định hình đời sống nghệ thuật hiện đại. Riêng Café Central và Café Landtmann tại Vienna là nơi hội tụ của Sigmund Freud cùng các nhà phân tâm học, định hình những học thuyết nền tảng của Phân Tâm Học…  và là nơi nhà văn Peter Altenberg cùng nhiều trí thức Vienna sáng tác, đối thoại và quan sát xã hội, góp phần định hình đời sống văn chương.

Công năng, giá trị văn hóa, xã hội của hàng quán cà phê không chỉ được khẳng định qua thực tiễn lịch sử và nghiên cứu học thuật, mà còn được ghi nhận ở cấp độ thể chế. Năm 2011, UNESCO chính thức công nhận “văn hóa quán cà phê Vienna” là di sản văn hóa phi vật thể nhân loại, nhấn mạnh vai trò của hàng quán cà phê như một không gian sinh hoạt xã hội đặc thù, nơi đối thoại trí tuệ, giao tiếp cộng đồng và các giá trị văn hóa được tái tạo liên tục qua nhiều thế kỷ.

Tại Việt Nam, từ những nghiên cứu chuyên sâu về cà phê, Trung Nguyên Legend đã xây dựng các không gian thưởng lãm cà phê khác biệt – đặc biệt – duy nhất theo định vị là không gian sáng tạo, không gian văn hóa với các mô hình Cà phê Thế giới Trung Nguyên Legend, Trung Nguyên Legend, Trung Nguyên E-Coffee. Cùng Tủ sách nền tảng đổi đời với hơn 100 đầu sách quý được Nhà sáng lập – Chủ tịch Tập đoàn Trung Nguyên Legend Đặng Lê Nguyên Vũ tâm huyết tuyển chọn, nhiều hoạt động giao lưu, tôn vinh những giá trị tri thức, văn hóa, nghệ thuật… thường xuyên được tổ chức với sự đồng hành của giới trí thức đã đưa hệ thống không gian Trung Nguyên Legend “trở thành những “trung tâm xã hội” quan trọng” theo đánh giá của Financial Times và là “không gian văn hóa sáng tạo” theo British Council. Có thể thấy, trong bối cảnh xã hội đương đại, Trung Nguyên Legend đang tiếp nối phát huy những công năng, giá trị văn hóa, xã hội đặc trưng của hàng quán cà phê, khi gắn liền với bản sắc văn hóa quốc gia, đời sống trí tuệ, hướng tới góp phần kiến tạo lối sống mới Lối sống Cà phê – Lối sống Thành công – Lối sống Tỉnh thức.

Thân mời bạn đọc đón xem loạt video Cà Phê Triết Đạo đã được đăng tải trên kênh https://bit.ly/caphetrietdao

Đón đọc kỳ sau: Ý nghĩa xã hội của cà phê